KADIN PSİŞESİNİN ARKETİPLERİ- 2: ANNE (ÖĞRETMEN)

“KADIN PSİŞESİNİN ARKETİPLERİ” makale dizisinin ilk bölümünün başında da belirttiğim gibi, kadındaki iki ana arketip ailesinin alt tiplerini yazmaya devam ediyorum.

Bu makalenin konusu, “Amazon” ailesine ait olan “Anne” arketipi. Aslında baskın “dişil” sanılan Anne arketipin aslında eril (yang) içerikli olduğunu düşünüyorum ve bu düşüncemin temellerini aşağıda detaylarıyla bulabileceğinizi umuyorum.

Amazon arketip ailesi, Persefon arketip imgesi örneğiyle tartıştığım puella arketip ailesi gibi sadece yin (dişil) değil aynı zamanda yang (eril) özellikler de barındırır. Sağlıklı ifade bulduğunda (baskılanmadığında ya da yok sayılmadığında; bilinçdışına itilmediğinde) kadına ayrıştırma, gözetme, koruma ve kollama, değerlendirme, sınıflandırma, öğretmenlik gibi vasıflar kazandırırken sağlıksız ifade bulduğunda ise kadını aşırı kontrolcü, manipülatif, agresif ve yıkıcı hale getirir.

Anne arketipi, özünde hem yapıcı hem yıkıcıdır. Öldürmek (dönüştürmek, sonlandırmak, kesmek, ayrıştırmak), onun doğasında vardır. Fakat bunu bilinçli yapar ve doğacak olana ya da doğmuş olanın yaşamına hizmet edebilmesi için yapar. Aksi halde (dengesini bulamamış Anne) kendi hırslarıyla ya da bilinçsizliğiyle doğmuş olanı katleder ya da doğacak olana mâni olur.

Yeni deneyimlere, değişime, ölüme ve hayata karşı verdiğimiz tepkiler bize Anne/Öğretmen arketipimizle ilgili bilgi verir. O, her ne kadar dişil ve annelik unsurlarıyla ilişkilendirilse de aynı doğa gibi kendi içerisinde eril ve dişili dengeli şekilde barındırır. Kararlılığı, azmi, sürekliliği ve nüfuz edici yapısı (öğretmenliği) aslında eril özelliklerdir. Anne/Öğretmen, logos (bilgi) taşır. O gözlemler, yargılamaz; öğreticidir ama kontrol etmez, su elementi gibi derinlikli ve güçlü ama akışkandır. O, ölümün ve karanlığın bilgeliğini sunar. Eğer sağlıklıysa fedakârlığıyla aynı Jean D’Arc gibi kendinden vazgeçerek topluma, aileye hizmet eder fakat sağlıksızsa bu fedakârlığını bir kontrol aracı olarak kullanır ve der ki: “Her şeyi senin için yaptım! Tüm hayatımı sana adadım ama sen nankörsün!”

ANNE (ÖĞRETMEN) arketipinin imgelerinden biri de Demeter’dir. Didaktik, bolluk ve bereket temsili (doğurgan), annelik unsurlarını öğreten ve yerine getiren kadını sembolize eden Demeter hem eril hem de dişil unsurları barındırmakla birlikte anne kompleksine dair de derin bilgiler sunar.

C. G. Jung, anne kompleksi ile ilgili kapsamlı ve net bilgileri bize oldukça açık şekilde sunmuştur (bknz. “Feminen: Dişilliğin Yüzleri). Velhasıl, ben de onun bu alandaki ifadelerini arketip ve arketip imgeleriyle birleştirerek yorumlamaya oldukça meraklıyım. Fikrim o ki, Jung’un bahsettiği “annelik unsurlarının aşırı gelişmesi”, Demeter arketipinin sağlıklı ve sağlıksız alanlarını aydınlatmaktadır. Demeter arketip imgesi aslında “Anne” arketipinin bir alt koludur ve “Öğretmen (Mentor)” arketipiyle de özdeşleşir. Öğretmen/Anne arketipi aslında bilgiyle ne yaptığımızla ve bilgiyi nasıl ele aldığımızla ve hayatımıza nasıl aktardığımızla ilgilidir. Kadın, anne olana dek biriktirdiği ve kalıtsal olarak taşıdığı bilgiyi çocuğuna aktarır ve bu açıdan, bir sonraki nesil için kritik bir yerde durmaktadır. Anneler, çocukların gelişiminden ve dünyanın geleceğinden sorumludurlar. Bu nedenle de kadının kendi psişik dinamiklerini ve bilgisini aktarım biçimi ve bu bilginin içeriği, insanlık için büyük önem taşır. Kadın, kendi psişesini çocuklarına miras bırakır. O, kendi psişik dinamiklerini yok saydığında ve psişik bütünlüğünü sağlayamadığında bu, sonraki neslin omuzlarına bir yük olarak biner ve her nesil, bir önceki neslin kişisel ve kolektif gölgeleriyle baş etmek zorunda kalır. Örneğin, bedenini önemsemeyen ya da maddeyle (toprak, dünya, gıda…) sağlıklı bağlantısı olmayan kadın, çocuklarına madde ile ilgili olumlu bilgi aktarımı sunamaz. O, dünya üzerindeki görevini, hayatın belirsizlikleri içerisinde nasıl ayakta durulabileceğini, kendi hikayelerinin başkalarına bağlı olduğunu bilmiyorsa, muhtemelen kendi merkezini yitirmiştir ve merkezi olmayan kadın, animusun gücünden yoksundur. Animus, kadında anne arketipinin sağlıklı tezahürüne destek olur: yapılandırıcı, ileri görüşlü, sınır koyucu ve koruyucu, aynı zamanda da kadının kendi içinde güvende hissetmesi için gerekli olan gücü sağlayarak hayatın bilinmezlikleri, olumlu/olumsuz getirileri, ölüm, savaş, hastalık gibi durumlarda metanetli ve ayakta kalmasını sağlar. Kadın, bu sayede insan ırkının devamlılığını sağlayabilir ve bunu gerçekleştirmesi, Anne arketipinin sağlıklı şekilde yapılanması ile mümkündür. Anne arketipi, kadındaki Savaşçı arketipinin temellerini oluşturur. O, doğanın getirilerine teslim olabilir ve bunu nasıl yapacağımızı öğretir; hayatın içerisinde güvenle ve kendimizle ve etrafımızla bağlantılı şekilde ilerlemeyi öğretir.

O didaktiktir, öğreticidir ve bilgedir. Sağlıklıysa, olanın olduğu gibi görülmesi için bir kanal olur, rehberlik eder. Sağlıksızsa onun şöyle dediğini duyarız: “O doğru değil! Bu doğru! En doğruyu ben bilirim! Siz yanlış biliyorsunuz!”

Bilince çıkamamış bir Anne/Öğretmen arketipi, kadını ele geçirecek ve bildiğini okuyacaktır. O, her şeyin en doğrusunu bildiğini iddia ederek çevresindeki herkesi çocuk gibi görmeye meyleder ve kadına “ego enflasyonu (şişmesi)” yaratarak onu kör eder. Sonuçta karşımızda tüm aileyi yöneten, kocasını yeren ya da küçülten, çocuklarının hayatlarını yönlendiren bir kadın durmaktadır.

Jung’a göre, annelik unsurlarının aşırı büyümesi durumunda…

  • Kadının tek amacı çocuk doğurmak ve aile kurmak olur.
  • Kendi kişiliğini ve hayatını ikinci plana atar. Ailesi ve özellikle de çocukları daha önemlidir. Yani hayatını fedaeder ve bunu bilinçsizce yapar.
  • Çocuklarına yapışır, onları manipüle eder, duygu sömürüsüyle yönetmeye çalışır. Çocuğunu eşi ya da babası yerine koyabilir (psişik ensest).
  • Çocuklarının bireysel gelişimlerini, aile kurmalarını, kendilerini gerçekleştirmelerini engelleyebilir; çocukları sadece ona aittir.

Bu arketipte görülen ana iki gölge özelliğe bakalım:

“Sorumlu Kız” ve “Fedakâr”

“Sorumlu kız”, iyi ve ahlaklı gibi görünmek uğruna kendinden ve hakikatinden vazgeçen bir kadındır. Böyle bir kadının babasının Senex bir karakter olma ihtimali çok yüksektir. Kızını kendi doğruları ile büyüten bir babanın ahlaklı ve saygın bir kız çocuğu yetiştirerek övünmek istemiş olma ihtimali vardır. Veya yine kontrolcü Demeter bir annenin kızı olabilir. “Ailen için yaşa!” ilkesiyle büyütülmüş bir kadındır bu. Kadının görevi ne de olsa Anne olmaktır.

Diğer bir alt karakterse “Fedakâr kız”dır. O, sağlıklı bir şekilde hayat bulamazsa cinselliği ve zevki, yani kadınlığını ve dişiliğini reddeder, bedenini yok sayar ve sadece annelik unsurunu yerine getirmeyi amaç bilir. Aşırı fedakâr bir yapıya bürünür ve aslında dışarıya pasif görünürken “kurban” rolünü üstlenir, güçlü bir kurban kompleksi geliştirir ve etrafını bu komplekse dayalı olarak manipüle edebilir. Pasif agresif bir kadınla karşı karşıyayızdır.

Anne/Öğretmen’in gölgesi yargıçtır. O, içimizdeki ebeveyn sesimizdir. Neyin iyi neyin kötü olduğunu sadece o bilir. O, başkalarının gerçekliklerini yok sayar, yadsır ya da kendi gerçekliğini kabullendirmek için elinden geleni yapar. Kontrolcüdür, kolay kolay güvenmez ve saldırganlaşabilir.

Oysaki Anne arketipi bilinçli şekilde ifade bulabildiğinde, kadının psişesinde onarıcı, yapıcı ve kapsayıcı, birleştirici bir dinamiği tetikler. O bize şefkati, koşulsuz vericiliği, mevcudiyeti, yargısızca dinlemeyi, empatiyi ve hayatın belirsizliğine teslim olabilmeyi, sorumluluk bilincini, itaatkarlığı, düzene sadakati öğretir. O, yeri geldiğinde kendimizden (egodan) vazgeçmenin erdemini, aileye ve eşe adanışın içerisindeki büyüklüğü, gerektiğinde öldürmenin (sonlandırmanın) hayata kattığı bolluğu anlatır.

Sağlıksız Anne sadece doğru olanı, sadece ışığı arar. O yinini yitirmiş yang gibidir, keskindir. Sağlıklı Anne ise yinözünü bulan yang gibidir; kendi karanlığıyla aydınlığa hizmet eder.

Didem Çivici – Copyright ©2020

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s